Streszczenie Motto Do błędów, nagromadzonych przez / przodków, dodali to, czego nie / znali ich przodkowie - wahanie / się i bojaźń - i stało się zatem, / że zniknęli z powierzchni ziemi / i wielkie milczenie jest po nich. Słowa te, przypisywane Bezimiennemu, stanowią motto „Nie-boskiej komedii” Zygmunta Krasińskiego. Drugim cytatem poprzedzającym dzieło jest słynna kwestia Hamleta: Być albo nie być - oto jest pytanie. Część I Pierwsza część dzieła Krasińskiego rozpoczyna się apostrofą do poety i Poezji - matki piękna i zbawienia. Zawarte zostały w niej rozważania na temat twórczości, która może zaprzeczać Bogu, za co zostanie potępiona, ale może także dotykać prawdy, zamieszkać w artyście - Taki cię będzie nosił gdyby gwiazdę na czole swoim, a nie oddzieli się od twej miłości przepaścią słowa. - On będzie kochał ludzi i wystąpi mężem pośród braci swoich. Na końcu umieszczona jest przestroga dla sprzeniewierzających poezję i wydających ją ludziom na marną rozkosz. Pojawia się Anioł Stróż, który błogosławi ludziom dobrej woli, zwiastując zarazem narodziny dziecka. Chór Złych Duchów nie pozostaje bierny - wysyła widma. Pierwszym jest cień nałożnicy (dziewica, kochanka poezji), drugim wypchany w piekle orzeł (sława), trzecim spróchniały obraz Edenu (natura). Ich zadaniem jest skupić uwagę poety. Anioł Stróż pojawia się nad wiejskim kościołem. Wypowiada słowa: Jeśli dotrzymasz przysięgi, na wieki będziesz bratem moim w obliczu Ojca niebieskiego. Wewnątrz świątyni ksiądz udziela ślubu. Mąż mówi: Zstąpiłem do ziemskich ślubów, bom znalazł tę, o której marzyłem - przeklęstwo mojej głowie, jeśli ją kiedy kochać przestanę. Rozpoczyna się bal. Pan Młody i Panna Młoda rozmawiają. Kobieta pamięta o przysiędze i ślubuje jeszcze raz. Mężczyzna prosi, by zatańczyła ponownie, a on będzie patrzył na nią jak na sunących aniołów. Zły Duch, przybrawszy postać dziewicy, leci nad światem. Zatrzymuje się przy cmentarzu, czerpie swe piękno z umarłych dziewic, przywdziewa białą suknię księżnej. W pokoju sypialnym lampa rzuca blade światło na śpiących Męża i Żonę. Mężczyźnie ukazuje się piękna Dziewica. Jest zachwycony jej urodą, lecz otwiera oczy i widzi Żonę. Widmo mówi: Zdradziłeś mnie. Z kolei Mąż wypowiada następujące słowa: Przeklęta niech będzie chwila, w której pojąłem kobietę, w której opuściłem kochankę lat młodych, myśl myśli moich, duszę duszy mojej... Po chwili wychodzi z pokoju, nakazując Żonie zostać w środku. Mężczyzna stoi w ogrodzie, za parkanem widać kościół. Rozmyśla nad swoją sytuacją. Od dnia ślubu spał snem odrętwiałych. Boi się zwykłego życia, dlatego mówi do Dziewicy: o moja, zabierz mnie z sobą. Następnie potwierdza, że pójdzie za nią w każdej chwili. W tym czasie słyszy głos wołającej Żony i udaje się do z powrotem do pokoju. Wydarzenia przenoszą się do salonu. Żona siedzi przy fortepianie, Mąż na krześle, a w kącie widnieje kołyska z dzieckiem. Kobieta opowiada o przygotowaniach do chrztu. Matka cieszy się, że obrządek zostanie dopełniony, gdyż Orcio stanie się chrześcijaninem (kobieta przeczuwa, że synowi czegoś brakuje). Następnie pyta Męża, dlaczego od dłuższego czasu z nią nie rozmawia. Ten nieopatrznie wypowiada następujące słowa: Czuję, że powinienem cię kochać. Kobieta błaga, by kochał chociaż ich dziecko. On odpowiada: I ciebie, i jego - wierzaj mi. Nagle rozlega się grzmot, słychać także muzykę. Pojawia się Dziewica. Jej piękno urzeka Męża, lecz Żona widzi jedynie blade widmo. Woła Henryka, by ten został w domu, ale on wychodzi za widmem. Żona mdleje i pada z dzieckiem, a w oddali słychać kolejny grzmot. Odbywa się chrzest, którego udziela Ojciec Benjamin (Orcia trzyma mamka). Zgromadzeni goście zauważają nieobecność hrabiego. W szczytowym momencie ceremoniału do dziecka podchodzi matka i mówi: Błogosławię cię, Orciu, błogosławię, dziecię moje. - Bądź poetą, aby cię ojciec kochał, nie odrzucił kiedyś. Ojciec Benjamin próbuje ją powstrzymać, lecz Maria dodaje: Ty ojcu zasłużysz się i przypodobasz - a wtedy on twojej matce przebaczy. Po czym przeklina dziecko, jeśli nie spełni ono jej pragnień i mdleje. Nad kołyską staje Ojciec Chrzestny. Przepowiada Jerzemu Stanisławowi urzędniczą przyszłość. Mówi, że za ojczyznę pięknie jest nawet zginąć. W malowniczej okolicy Mąż zachwyca się krajobrazem. Dziewica ponagla go i prowadzi w nieznanym kierunku. Mijają góry, w końcu stają nad przepaścią, wśród gęstych chmur. Kobieta przekracza przepaść, mężczyzna zatrzymuje się. Gdy ponownie widzi Dziewicę, dostrzega przemianę: Cóż się dzieje z tobą? - Kwiaty odrywają się od skroni twoich i padają na ziemię a jak tylko się jej dotkną, ślizgają jak jaszczurki, czołgają jak żmije. W tym momencie odzywają się Złe Duchy: Stara, wracaj do piekła - uwiodłaś serce wielkie i dumne, podziw ludzi i siebie samego. - Serce wielkie, idź za lubą twoją. Gdy wydaje się, że Mąż przekroczy granicę otchłani, pojawia się Anioł Stróż, mówi: Pokój wam, bałwany, uciszcie się! / W tej chwili na głowę dziecięcia twego zlewa się woda święta. / Wracaj do domu i nie grzesz więcej. / Wracaj do domu i kochaj dziecię twoje. Hrabia Henryk wraca do domu. Od sługi dowiaduje się, że pani Maria została odwieziona poprzedniego dnia do szpitala wariatów. Najpierw przypuszcza, że to kłamstwo, później nachodzi go gorzka refleksja: Tę, której przysiągłem na wierność i szczęście, sam strąciłem do rzędu potępionych już na tym świecie. - Wszystko, czegom się dotknął, zniszczyłem i siebie samego zniszczę w końcu. Mąż przybywa do przytułku dla obłąkanych. Żona doktora mówi, iż hrabina jest poważnie chora, po czym otwiera jej pokój. Hrabia nalega, by zostać z Żoną sam na sam. Gdy zamyka drzwi, odzywają się Głosy. Mówią o Bogu i zbliżającej się apokalipsie. Kobieta wyznaje Henrykowi, że odkąd została opuszczona, modliła się z prośbą o zesłanie ducha poezji. Teraz, kiedy dostępuje daru natchnienia, ma pewność, że nie zostanie odrzucona przez Męża. Przepowiada mu, że ich syn zostanie poetą. Ponownie odzywają się Głosy. Maria roztacza przed Henrykiem tajemniczą wizję: Wszystkie światy lecą to na dół, to w górę - człowiek każdy, robak każdy krzyczy: "Ja Bogiem" - i co chwila jeden po drugim konają - gasną komety i słońca. - Chrystus nas już nie zbawi. Następnie stan kobiety ulega pogorszeniu, mówi: Kto jest poetą, ten nie żyje długo. Po chwili Doktor potwierdza jej śmierć. Część druga Część ta rozpoczyna się zwrotem do dziecka (Orcia). Nie jest to zwykły chłopiec. Wciąż patrzy ku górze, zdaje się z kimś rozmawiać. Lekarz orzekł chorobę nerwową; Ojciec Chrzestny przepowiadał mu przyszłość narodową; Profesor ogłosił, że ma talent do nauk ścisłych; Wojskowy widział w nim pułkownika; Cyganka nie mogła odczytać przyszłości; Magnetyzer zaprzestał hipnozy, gdyż sam zasypiał; Ksiądz chciał uklęknąć przed nim jak przed obrazkiem, a Malarz uwiecznił go jako szatanka między wyklętymi duchami. Od śmierci Marii mija 10 lat. Mąż i Orcio pojawiają się na cmentarzu, gdzie chcą zmówić modlitwy za duszę hrabiny. Chłopiec przeinacza słowa, wyjawia ojcu, że same nasuwają mu się do głowy. Później opowiada, że często widzi mamę. Henryk nie wierzy w słowa Orcia, lecz ten zaczyna na bieżąco przekazywać mu słowa matki: Ja napoję / Usta twoje / Dźwiękiem i potęgą, / Czoło przyozdobię / Jasności wstęgą / I matki miłością / Obudzę w tobie / Wszystko, co ludzie na ziemi, anieli w niebie / Nazwali pięknością- / By ojciec twój, / O synku mój, / Kochał ciebie. Słysząc to, Mąż prosi Boga, by zachował jego syna przed wczesną śmiercią. Wkrótce obaj opuszczają cmentarz. W czasie spaceru hrabia Henryk spotyka Filozofa. Rozpoczyna się rozmowa dotycząca przemian zachodzących w świecie (Powtarzam, iż to jest nieodbitą, samowolną wiarą we mnie, że czas nadchodzi wyzwolenia kobiet i Murzynów.). Myśliciel wyznaje pogląd, iż wszystko zmienia się poprzez niszczenie starych form. Mąż pokazuje mu spróchniałe drzewo, na którego gałęziach pojawiło się kilka nowych listków. Mówi, że ono i tak upadnie, a nawet stolarze nie będą mieli z niego pożytku. Hrabia znajduje się w wąwozie. Rozmyśla nad swoim życiem. Pragnął odkryć wszystkie wiadomości, lecz odkrył próżnię grobową w swym sercu. Martwi się także losem Orcia, który stopniowo ślepnie. Wtedy przemawia Anioł Stróż: Schorzałych, zgłodniałych, rozpaczających pokochaj bliźnich twoich, biednych bliźnich twoich, a zbawion będziesz. Jednak słowa te zakłóca Mefisto, przyznając, że jest brzuchomówcą, po czym oddala się. Do Henryka zbliża się czarny orzeł. Mówi doń: Szablą ojców twoich bij się o ich cześć i potęgę. Pogrążony w wątpliwościach bohater postanawia dołączyć do swej braci. Orcia odwiedza lekarz. Chłopiec nie może rozpoznać ani jego, ani ojca. Doktor mówi, że czternastoletni Jerzy rozwija się bardzo dobrze, lecz problemem są właśnie oczy. Wyjawia Mężowi, że młodzieniec cierpi z powodu osłabienia nerwu optycznego. Orcio dodaje, że widzi więcej, kiedy spuści powieki. Lekarz przestrzega przed katalepsją, hrabia bierze go na stronę i obiecuje nawet pół królestwa, jeśli uda się przywrócić synowi zdrowie. Ten jednak mówi, iż jest to niemożliwe, podaje także nazwę choroby (z greckiego amaurosis). Hrabia pyta Orcia, czy cokolwiek widzi. Syn odrzeka, że oczyma wyobraźni. Wtedy mężczyzna pada na kolana i mówi: Bóg się z modlitw, Szatan z przeklęstw śmieje. Odpowiada mu tajemniczy Głos: Twój syn poetą - czegóż żądasz więcej? Lekarz zostaje wezwany jeszcze raz. Nocami Orcio wstaje i mówi przez sen. Zgromadzeni (m. in. Mamka, Ojciec Chrzestny) są świadkami przemowy Jerzego. Doktor diagnozuje pomieszanie zmysłów połączone z drażliwością nerwów. Wkrótce syn hrabiego zasypia, a ojciec boleje nad jego losem, gdyż wkrótce będzie musiał wyruszyć do walki. Część trzecia Trzecia część dramatu została poprzedzona refleksją nad obrazem świata. Podkreślana jest zmienność, niestabilność: Ktokolwiek jesteś, powiedz mi, w co wierzysz - łatwiej byś życia się pozbył, niż wiarę jaką wynalazł oraz świat dąży ku swoim celom, rwie za sobą, pędzi przed się, bawi się z wami, przerzuca, odrzuca - walcem świat się toczy. U wrót miasta, wśród wzgórz, zbiera się tłum. Biedni ludzie wymachują kosami i młotami. Między nimi krążą kubki. Przywódcą jest Pankracy, człowiek o przeciągłym, wyraźnym głosie. Zgromadzeni wznoszą okrzyki: Chleba nam, chleba, chleba! - Śmierć panom, śmierć kupcom - chleba; chleba! W szałasie siedzi grupa Żydów (Przechrzta, Chór Przechrztów). Dla pozorów postanowili „zmienić” wyznanie, lecz nadal czytają Talmud. Gdy panowie zostaną pokonani, będą mogli obalić krzyż. Do środka wchodzi Leonard, który sprawdza, jak posuwają się przygotowania do rewolucji. Usatysfakcjonowany woła Przechrztę i udają się do Pankracego. W namiocie Pankracego leżą porozrzucane butelki. Przywódca nakazuje Przechrzcie udać się do hrabiego Henryka i zapowiedzieć wizytę zwierzchnika buntowników (o 12 w nocy). Leonard rozmawia z Pankracym, jest wyraźnie zdziwiony zwłoką i rozmowami z arystokracją. Starszy mężczyzna uspokaja go, poleca pogodzić się ze swą wolą. Następnie pyta o ładunki z magazynu oraz składkę szewców. Pragnie dowiedzieć się czegoś także o hrabim Henryku. Leonard nie umie udzielić żadnych nowych informacji. Wiadomo, że Mąż zbiera oddziały i zamierza ruszyć z odsieczą zamkniętym w twierdzy Świętej Trójcy. Pankracy zdradza, że chciałby przeciągnąć go na stronę rewolucji. Leonard wychodzi, dowódca zaznacza, iż następnego dnia razem pójdą do hrabiego Henryka. Kiedy Pankracy zostaje sam, poddaje się refleksjom. Myśli o Mężu - Dlaczegóż mnie, wodzowi tysiąców, ten jeden człowiek na zawadzie stoi? - Siły jego małe w porównaniu z moimi- kilkaset chłopów, ślepo wierzących jego słowu, przywiązanych miłością swojskich zwierząt... To nędza, to zero. - Czemuż tak pragnę go widzieć. omamić? - Czyż duch mój napotkał równego sobie i na chwilę się zatrzymał? - Ostatnia to zapora dla mnie na tych równinach - trza ją obalić, a potem... Na łące leżącej nieopodal obozu rewolucjonistów pojawiają się Przechrzta i hrabia Henryk. Mąż ubrany jest w czarny płaszcz, zachowuje się jak buntownik. Ludzie tańczą wokół szubienicy, śpiewając: Chleba, zarobku, drzewa na opał w zimie, odpoczynku w lecie! - Hura - hura! - / Bóg nad nami nie miał litości - hura - hura! - / Królowie nad nami nie mieli litości - hura - hura! - / Panowie nad nami nie mieli litości - hura! - / My dziś Bogu, królom i panom za służbę podziękujem- hura - hura! Mąż rozmawia z jedną z kobiet, dowiaduje się, iż była służącą i nigdy nie spotkało jej nic miłego ze strony arystokracji. Następnie Przechrzta pokazuje mu klub lokajów, którego członkowie siedzą i rozmawiają o krzywdach, jakie wyrządzili swym panom. Po chwili hrabia Henryk słyszy Chór Rzeźników. Ich pieśń kwituje następującymi słowami: Tych lubię - przynajmniej nie wspominają ani o honorze, ani o filozofii. Bohaterowie spotykają jeszcze kobietę, która opuściła męża - przeciwnika wolności (mężczyzna został zabity). Następną postacią, jaką dostrzega hrabia Henryk, jest słynny Bianchetti - kondotier (dowódca wojsk najemnych) ludu. Wskazuje na twierdzę i mówi o podkopie. Przechrzta chce zmienić temat rozmowy, lecz Mąż przypomina mu o broni, którą trzyma pod płaszczem. Bianchetti mówi do rewolucjonistów: Chociażeście moi bracia w wolności, nie jesteście moimi braćmi w geniuszu - po zwycięstwie dowie się każdy o moich planach. Hrabia doradza Przechrzcie, by mężczyzna został zabity, gdyż tacy jak on tworzą arystokrację. W czasie wędrówki po obozie rewolucjonistów hrabia Mąż spotyka jeszcze Rzemieślnika. Ten wyrzuca zamożniejszym (właścicielom fabryk), że przez nich najlepsze lata swego życia spędził nad warsztatem jedwabiu. Wyczerpany mężczyzna, który ledwo przyczołgał się w to miejsce, po chwili umiera. Przechrzta radzi hrabiemu, by udał się do swoich ludzi czekających w jarze św. Ignacego. Ten chce jednak lepiej przyjrzeć się ludowi. Nagle obaj słyszą głosy szybko zbliżających się chłopów, którzy wloką za sobą Pana. Mężczyzna błaga o litość, lecz Chór Chłopów wznosi przerażającą pieśń: Upiór ssał krew i poty nasze - mamy upiora - nie puścim upiora - przez biesa. przez biesa, ty zginiesz wysoko, jako pan, jako wielki pan, wzniesion nad nami wszystkimi. - Panom tyranom śmierć - nam biednym, nam głodnym. Nam strudzonym jeść, spać i pić. Hrabia i Przechrzta trafiają również w tajemnicze miejsce, skąd widać wzgórze rozpalone ogniami. Rewolucjoniści przez 40 dni pracowali, by zniszczyć ostatni kościół na tych ziemiach. Na ruinach przybytku stoi Leonard, wokół którego gromadzą się, jak mówi Przechrzta: nasze kapłany, filozofy, poeci, artyści, córki ich i kochanki. Mężczyzna rozpoczyna ceremonię, a ta przypomina pełną wyuzdania orgię. Zapowiada nowy porządek świata: Świat nowy ogłaszam - Bogu nowemu oddaję niebiosa. Panie swobody i rozkoszy, Boże ludu, każda ofiara zemsty, trup każdego ciemięzcy twoim niech będzie ołtarzem - w oceanie krwi utoną stare łzy i cierpienia rodu ludzkiego - życiem jego odtąd szczęście - prawem jego równość - a kto inne tworzy, temu stryczek i przeklęstwo. Odzywają się głosy, ludzie wiwatują. Obok Leonarda staje Herman - syn znanego filozofa. Pragnie on przyjąć święcenia zbójeckie. Kapłan ofiarowuje mu broń dawnych królów oraz medalion pełen trucizny, by niszczył stare pokolenia po wszech stronach świata. Przechrzta chce opuścić przerażające miejsce, boi się, że Leonard go pozna. Jednak Mąż pragnie przyjrzeć się całemu obrzędowi. Żyd mówi mu, iż tańczące kobiety to córki i żony panów, które przeszły na stronę rewolucji. Po chwili Leonard dostrzega obcych. Mąż przedstawia mu się jako hiszpański zabójca, a Przechrztę opisuje jako swego brata. Mężczyzna chowa się pod płaszczem, gdyż ślubował, że nie pokaże twarzy, póki nie zabije przynajmniej barona. Wszyscy zaczynają wiwatować. Nowoprzybyłych otaczają ludzie. Chór Kapłanów zwiastuje rychłe zwycięstwo, Chór Filozofów cieszy się na myśl o prawdziwej Wolności, z kolei Chór Artystów zapowiada nowy porządek. Kobiety proszą o głowy arystokratów, jedna mówi nawet o hrabim Henryku. Zbliża się świt. Mąż i Przechrzta podążają w stronę jaru św. Ignacego. Rozlega się wołanie Chóru Duchów z Lasu: Płaczmy za Chrystusem, za Chrystusem wygnanym, umęczonym - gdzie Bóg nasz, gdzie kościół Jego? Duchy podkreślają też, że strzegły ołtarzy, lecz nie wiedzą, co stanie się z nimi w nowym świecie. Hrabia Henryk wypowiada hasło (Jezus i szabla moja), po czym pojawiają się jego towarzysze (odzew: Maryja i szabla nasza). Przechrzta odchodzi w spokoju, a Mąż oddala się ze swymi ludźmi. W jednej z komnat odbywa się spotkanie hrabiego Henryka z Pankracym. W czasie toastu przybysz zwraca uwagę na godła i mówi, że coraz mniej jest ich na powierzchni ziemi. Dowódca rewolucji charakteryzuje arystokrację w następujący sposób: Otóż mi stara szlachta - zawsze pewna swego - dumna, uporczywa, kwitnąca nadzieją, a bez grosza, bez oręża, bez żołnierzy. - Odgrażająca się, jak umarły w bajce powoźnikowi u furtki cmentarza - wierząca lub udająca, że wierzy w Boga - bo w siebie trudno wierzyć. Z kolei hrabia zarzuca buntownikom ateizm. Następnie Pankracy wyjawia przyczynę swej wizyty - przybył, bo chciał poznać Męża, a po wtóre ocalić go. Próbuje więc namówić go, żeby porzucił zamiar wspomagania okopów Świętej Trójcy. Hrabia Henryk nie zamierza się na to zgodzić. Pankracy, dowiedziawszy się, że hrabia ma 36 lat, przepowiada mu kolejnych 15 życia. Porusza także temat Orcia. Mąż wie, iż nie może wymierzyć mu kary, ponieważ gość chroniony jest danym słowem. Hrabia dostrzega w rewolucji stare zbrodnie świata, które ubrano w nowe szaty. Jest przekonany, że Pankracy gardzi swymi ludźmi (nie było go wśród nich), a na ich barkach chce wspiąć się na szczyt. Zna też dalszy rozwój wypadków - rewolucjoniści, pokonawszy arystokrację, będą popełniać dokładnie te same błędy. Przywódca buntu atakuje religię i Boga, czyli wartości szczególne dla Henryka. Hrabia argumentuje niepowodzenie rewolucji faktem, iż Pankracy nie będzie w stanie zbudować nowego porządku, ponieważ nie ma tradycji, w której mógłby go zakorzenić (Ale ty, człowiecze, powiedz mi, gdzie jest ziemia twoja? - Wieczorem namiot twój rozbijasz na gruzach cudzego donu, o wschodzie go zwijasz i koczujesz dalej - dotąd nie znalazłeś ogniska swego i nie znajdziesz, dopóki stu ludzi zechce powtórzyć za mną: "Chwała ojcom naszym!"). Z kolei Pankracy ponownie wypomina wszystkie przewinienia arystokracji, mówi o przekupstwach, oszustwach i niemoralnym postępowaniu. Mąż odpowiada: Mylisz się, mieszczański synu. - Ani ty, ani żaden z twoich by nie żył, gdyby ich nie wykarmiła łaska, nie obroniła potęga ojców moich. - Oni wam wśród głodu rozdawali zboże, wśród zarazy stawiali szpitale - a kiedyście z trzody zwierząt wyrośli na niemowlęta, oni wam postawili świątynie i szkoły - podczas wojny tylko zostawiali doma, bo wiedzieli, żeście nie do pola bitwy. Po rozmowie mężczyźni żegnają się, Henryk prosi Jakuba, by odprowadził Pankracego do ostatniego punktu wartowniczego. Część czwarta Baszty Świętej Trójcy skąpane są we mgle. Z oddali dobiegają głosy, a gdy gęsta zasłona unosi się, odsłania tłumy zmierzające w stronę twierdzy. W katedrze umiejscowionej wewnątrz zamku Świętej Trójcy Mąż zostaje uroczyście namaszczony na przywódcę. Hrabiowie patrzą na niego z zazdrością, insynuując, jakoby jedyną zasługą tego mężczyzny było przedarcie się przez obóz chłopów. Henryk otrzymuje miecz błogosławiony ręką św. Floriana. Głosy wołają: niech żyje! niech żyje!, ale jeden z nich krzyczy: nie pozwalam! Jednak gdy hrabia wywołuje przeciwnika, wszyscy milczą. Mąż wzywa więc zgromadzonych do przysięgi i obiecuje im chwałę. Na jednym z dziedzińców hrabia rozmawia z innymi arystokratami. Ci są przerażeni wizją porażki, zaczynają brać pod uwagę możliwość pertraktacji z Pankracym. Henryk odpowiada: Kto wspomni o poddaniu się, ten śmiercią karanym będzie! Hrabia rozmawia z Jakubem. Ten informuje go, że Orcio, zamknąwszy się w północnej wieży, śpiewa proroctwa. Mężczyzna poleca jeszcze rozprowadzić wśród walczących alkohol - dla odwagi. Gdy odchodzi, Henryk zaczyna snuć refleksję nad swoim losem. Postanawia wykorzystać ostatnie dni w jak najlepszy sposób. Ma świadomość, że zbliża się koniec. Mąż wchodzi do jednej z komnat, nakazuje zostawić 100 ludzi na murach, a reszcie poleca odpocząć po długiej bitwie. Syn wie, iż godzina jego ojca jeszcze nie nadeszła. Ku zaskoczeniu mężczyzny prowadzi go do tajnego lochu. Tam każdej nocy odbywa się sąd. Przemawia Chór Głosów: Siłą nam daną - za męki nasze, my, niegdyś przykuci, smagani, dręczeni, żelazem rwani, trucizną pojeni, przywaleni cegłami i źwirem, dręczmy i sądźmy, sądźmy i potępiajmy- a kary szatan się podejmie. Duchy sądzą postać podobną do Henryka, odgrażają się, zapowiadają jej pogrzeb bez żałobników - podobny do tego, jaki one miały kiedyś. Wypowiadają znamienne słowa: Za to, żeś nic nie kochał, nic nie czcił prócz siebie, prócz siebie i myśli twych, potępion jesteś - potępion na wieki. Jerzy widzi męczoną duszę ojca, mówi, że ponownie nawiedził go duch matki. W końcu mężczyzna zabiera syna i uciekają z lochu. Za nimi Głosy jeszcze raz mówią o karze. W sali w zamku Świętej Trójcy gromadzą się ludzie. Ojciec Chrzestny podjął się poselskiej misji, przynosi wieści od Pankracego. Przywódca rebelii obiecał darować życie tym, którzy skapitulują. Kobiety, dzieci i starcy błagają Henryka o litość. Jednak on potępia Ojca Chrzestnego i wylicza niegodziwości popełnione przez arystokratów (gardzenie biednymi, trawienie życia na podróżach, niewłaściwe wychowanie). Nakazuje stanąć im do walki. Dochodzi do rozłamu - część ludzi przyznaje mu rację, część pragnie pertraktować. Ojciec chrzestny zostaje wypędzony, a hrabia nakazuje rozdać resztę jedzenia i wódki tym, którzy staną na murach. By ich zachęcić, wylicza swe zasługi i dobre uczynki, jakie im ofiarował. W okopach Świętej Trójcy, wśród strzaskanych dział i trupów, stoją Mąż i Jakub. Atakujący odstąpili, lecz z pewnością zaatakują ponownie. Jakub wyznaje, że kończy im się amunicja, zaczyna brakować wszystkiego. Henryk prosi, by przyprowadzono Orcia - chciałby jeszcze raz go uściskać. Gdy Jerzy przychodzi, wyjawia ojcu, iż ponownie słyszał matkę, która powiedziała: Dziś wieczorem czekam na syna mego. Nagle Orcio zaczyna drżeć, czuje, że zbliża się ostatnia godzina. Rzeczywiście - rewolucjoniści nacierają ponownie. Jakub rozstawia żołnierzy na murach, lecz ci, miast bojowego nastroju, wpadają w panikę, gdyż brakuje broni. Henryk zwalnia uścisk, w którym trzymał Orcia i żegna się z synem. Akurat w tej chwili pada on trafiony kulą. Inna część murów. Mąż dostrzega konającego Jakuba, który mówi doń: Niech ci czart odpłaci w piekle upór twój i męki Tak mi, Panie Boże, dopomóż! Los obrońców jest przesądzony. Pozostali przy życiu błagają o litość, tylko Henryk staje na odłamku baszty wiszącym nad przepaścią. Nie chce zostać pojmanym, stąpa ku sądowi Boga. Gdy dostrzega, że został zauważony, skacze w przepaść z okrzykiem: Poezjo, bądź mi przeklęta, jako ja sam będę na wieki! Na dziedzińcu stają Pankracy, Leonard i Bianchetti. Przed nimi przemaszerowują arystokraci (także kobiety i dzieci) w łańcuchach. Dowódca pyta kolejnych mężczyzn o imionach, a każde z nich kwituje zapowiedzią śmierci je noszącego. Staje przed nim Ojciec Chrzestny, pragnie wyprosić łaskę, lecz sam wkrótce dołącza do prowadzonych na śmierć. Pankracy gotów jest darować życie temu, kto wskaże miejsce pobytu hrabiego Henryka. Jeden z żołnierzy przynosi zakrwawioną szablę hrabiego. Pankracy odbiera ją i mówi: on jeden spośród was dotrzymał słowa. - Za to chwała jemu, gilotyna wam. Przywódca rewolucji i Leonard wstępują na basztę. Pankracy przemawia do towarzysza: Nie czas mi jeszcze zasnąć, dziecię, bo dopiero połowa pracy dojdzie końca swojego z ich ostatnim westchnieniem .- Patrz na te obszary - na te ogromy, które stoją w poprzek między mną a myślą moją - trza zaludnić te puszcze - przedrążyć te skały - połączyć te jeziora - wydzielić grunt każdemu, by we dwójnasób tyle życia się urodziło na tych równinach, ile śmierci teraz na nich leży. - Inaczej dzieło zniszczenia odkupionym nie jest. Pankracy przeczuwa obecność trzeciej osoby. Leonard wskazuje na przebite ciało, lecz przywódca mówi o duchowej obecności. Zaczyna dostrzegać tajemnicze znaki, co dziwi jego towarzysza. Widzi światłość, mówi do Leonarda: Jak słup śnieżnej jasności stoi ponad przepaściami - oburącz wsparty na krzyżu, jak na szabli mściciel. - Ze splecionych piorunów korona cierniowa. Później prosi go, by zasłonił mu oczy, lecz to nie przynosi efektu. W końcu krzyczy: Galilae vicisti! (Galilejczyku, zwyciężyłeś!). Po chwili kona w objęciach Leonarda. Plan wydarzeń: 1. Anioł Stróż zsyła błogosławieństwo i zapowiada narodziny Złe Duchy tworzą Dziewicę, Orła i spróchniały obraz Henryk i Maria biorą Niespokojny sen Przygotowania do Henryk opuszcza dom rodzinny, podążywszy za Chrzciny i cierpienie Henryk na skraju Przybycie Anioła Stróża i posłanie Henryka do Maria w szpitalu dla Zapowiedź losu Śmierć Mija dziesięć lat od odejścia Marii. Orcio i Henryk stoją przy jej grobie (pierwsze oznaki nadzwyczajnych zdolności chłopca).14. Spotkanie Męża z Filozofem (rozmowa o zmianie) Mefistem i Hrabia Henryk podejmuje decyzję o walce w szeregach Orcio traci Mąż z wizytą w obozie Spotkanie Henryka z Mąż mianowany dowódcą obrony twierdzy Świętej Orcio prowadzi ojca do Początki rozłamu wśród arystokratów (Ojciec Chrzestny pertraktuje z Pankracym).22. Orcio umiera rażony Ostateczna porażka Rewolucjoniści triumfalnie wkraczają do Hrabia Henryk skacze w Pankracy posyła na śmierć kolejnych Przywódca rewolucji oddaje honor Pojawia się Pankracy umiera. Rozwiń więcej